Seçimi Kim Yapıyor? Choice Architecture, Doğa ve Görünmez Yönlendirmeler
Seçimi Kim Yapıyor?
Choice Architecture, Doğa ve Görünmez Yönlendirmeler
Bir seçim yaptığını sanıyorsun.
Ama durup bir düşün:
Gerçekten mi sen seçtin, yoksa seçim sana çoktan hazırlanmış mıydı?
Markette hangi ürünü aldın,
kantinde ne yedin,
formu doldururken hangi kutuyu işaretledin,
çöpünü nereye attın…
Hepsi birer “özgür seçim” gibi görünüyor.
Ama aslında bu seçimlerin çoğu, sen oraya gelmeden önce tasarlandı.
Bu tasarıma bir isim veriliyor:
Choice Architecture – Seçim Mimarisi
Choice Architecture Nedir? (Kısaca)
Choice architecture, insanların karşılaştığı seçeneklerin nasıl düzenlendiği, sunulduğu ve çerçevelendiğiyle ilgilenir.
Önemli olan şudur:
-
Seçenekler kaldırılmaz
-
Yasak konmaz
-
Ceza yoktur
Ama bazı seçenekler:
-
Daha görünür
-
Daha kolay
-
Daha “normal” hâle getirilir
Ve insan, çoğu zaman en az zihinsel efor gerektiren yolu seçer.
Peki Bu Yeni Bir Şey mi?
Hayır.
İnsan bunu yeni keşfetti.
Doğa bunu milyonlarca yıldır yapıyor.
Doğadan Choice Architecture Örnekleri
1. Nehirler Asla “En Kısa” Yolu Seçmez
Nehirler, dik ve zor yolu değil;
-
daha az direnç olan,
-
enerjiyi daha az harcayan,
-
kendini aşındırmadan ilerleyen yolu seçer.
Bu bir bilinç değil, bir ortam tasarımıdır.
Arazi, nehre “şunu yap” demez.
Sadece en mantıklı yolu daha kolay hâle getirir.
👉 Doğa zorlamaz, yönlendirir.
2. Bitkiler Işığa Ulaşmak İçin Yarışmaz
Bir bitki, güneşi “istemekle” büyümez.
Işık nereden geliyorsa, hücreler oraya doğru daha hızlı uzar.
Yani:
-
Güneş hedef değildir
-
Ortam, yönü belirler
👉 Doğada “niyet” değil, koşul davranışı şekillendirir.
3. Karıncaların Kuralı Yoktur
Karınca kolonisinde:
-
Lider yok
-
Ceza yok
-
Emir yok
Ama yollar vardır.
Daha çok kullanılan yol:
-
Daha çok feromon içerir
-
Daha cazip hâle gelir
-
Daha çok karınca orayı seçer
👉 Karınca “iyi yol budur” diye düşünmez.
Ortam, yolu seçtirir.
İnsan Neden “Yanlış” Seçiyor?
Çünkü sistemler genellikle şuna göre tasarlanmıştır:
-
Daha hızlı tüket
-
Daha çok al
-
Daha az düşün
Sonra da insan suçlanır:
“İrade yok”
“Bilinçsiz”
“Umursamaz”
Oysa sorun çoğu zaman insan değil, mimaridir.
Günlük Hayattan Net İnsan Örnekleri
1. Çöp Kutusu Deneyi
-
Geri dönüşüm kutusu küçük
-
Genel çöp büyük
İnsan ne yapar?
👉 Kolay olanı.
Ama tersini yaparsan:
-
Geri dönüşüm büyük
-
Genel çöp küçük
Davranış kendiliğinden değişir.
2. Elektrik Faturası Mesajı
“Bu ay 300 kWh tükettiniz” kimseyi etkilemez.
Ama:
“Komşularınızın %70’i sizden daha az tüketiyor”
Bir anda tüketim düşer.
Çünkü insan:
-
Mutlak değere değil
-
Karşılaştırmaya tepki verir
3. Alışveriş Sepeti
-
“En sürdürülebilir seçenek” önceden işaretli
-
Değiştirmek mümkün
Sonuç?
-
Çoğu kişi değiştirmez
-
Ama özgürlük de kaybolmaz
Sürdürülebilirlik Burada Nerede?
Sürdürülebilirlik, çoğu zaman insanlardan şunu ister:
-
Daha az tüket
-
Daha çok düşün
-
Daha fazla sorumluluk al
Ama sistem şunu yapar:
-
Hızlandırır
-
Karmaşıklaştırır
-
Yorar
Bu bir çelişkidir.
Choice architecture, bu çelişkiyi şuradan çözer:
“İnsanı değiştirmeye çalışma,
ortamı değiştir.”
Zor Soru (Burada Duralım)
Eğer:
-
Doğa davranışı ortamla yönlendiriyorsa
-
İnsan da aynı biyolojik sınırlara sahipse
O zaman şunu sormak zorundayız:
Biz sürdürülebilir bir dünya kurmaya mı çalışıyoruz,
yoksa sürdürülemez sistemlerde
daha “ahlaklı” insanlar üretmeye mi?
Son Söz
Belki de mesele şu değildir:
“İnsan neden böyle?”
Asıl soru şudur:
“Biz insanı nasıl bir seçim ortamına bırakıyoruz?”
Doğa bağırmaz.
Ceza vermez.
İkna etmeye çalışmaz.
Sadece yolu öyle bir kurar ki,
en doğru adım
en kolay adım olur.
Yorumlar
Yorum Gönder